“Birdir bir, ikidir iki, üçtür üç…” Birdirbir, eğilen ebenin üstünden sırayla atlarken her turda bir tekerleme mısrası söylenen oyundur. Atlamak işin kolay tarafıdır; oyunu oyun yapan, her turun kendi tekerlemesi ve kendine özgü bir görevi olmasıdır. Tekerlemeyi yanlış söyleyen ya da görevi yapamayan oyuncu ebe olur. Aşağıda en yaygın tekerleme sırası, her turun görevi ve yörelere göre değişen halleri var.
Tekerleme sırası ve her turun görevi
Tekerlemenin kaç mısra olduğu yöreye göre değişir; en yaygın dizilim şöyledir. Her oyuncu atlarken o turun mısrasını söyler ve görevini yapar:
- “Birdir bir” – Düz atlanır, ek görev yoktur.
- “İkidir iki” – Düz atlanır. Bazı yörelerde “ikidir iki, tilkinin biri” diye uzatılır.
- “Üçtür üç, yapması güç” – Atlarken ebenin sırtına elle vurulmaz; sadece dokunularak geçilir.
- “Dörttür dört, kuş gibi öt” – Oyuncu havadayken kuş sesi çıkarır.
- “Beştir beş, aldım bir eş” – Oyuncu atlar ve dönüp arkasından gelen arkadaşını bekler; ikisi birlikte yürüyerek sıraya girer.
- “Altıdır altı, yaptım bir baltı” (bazı yörelerde “ebenin sırtına bir yumruk attı”) – Atlarken ebenin sırtına hafifçe vurulur.
- “Yedidir yedi, elim sırtına değdi” – Elle sırta değmeden atlanır; değen yanar.
- “Sekizdir sekiz, kaz gibi sekiz” – Oyuncu atladıktan sonra kaz gibi sekerek sıraya döner.
- “Dokuzdur dokuz, şapkanı koy” – Atlayan, üzerindeki bir eşyayı (şapka, mendil, ayakkabı) ebenin sırtına bırakır. Sonraki oyuncular eşyayı düşürmeden atlamak zorundadır.
- “Ondur on, şapkanı al” – Bir önceki turda bırakılan eşya atlarken geri alınır.
Oyun onda bitmez; on tamamlanınca ebe biraz daha doğrulur ve tekerleme baştan başlar. Böylece hem atlama yükselir hem de görevler zorlaşır.
Kaç kişiyle oynanır?
Birdirbir en az 3 kişi ister: bir ebe ve iki atlayan. Keyfi 5-8 kişide çıkar; herkes sırasını uzun beklemez, ebe de her turda beş altı kez atlanmanın yükünü taşıyabilir. On kişiyi geçen gruplarda iki ebeyle iki sıra kurulur.
Oyun alanı
Düz ve yumuşak bir zemin gerekir: çim, toprak, kum ya da okul bahçesinin tartan pisti. Ebenin önünde en az beş altı adımlık koşu mesafesi ve arkasında iniş için boş alan olmalıdır. Duvara, direğe veya araba yoluna yakın yer seçilmez.
Ebe nasıl seçilir?
İlk ebe sayışmacayla belirlenir. Bazı gruplarda oyuna girmeden herkes tek tek “dene atlaması” yapar; atlayamayan ilk ebe olur. Oyun içinde ise ebe şu durumlarda değişir:
- Atlayan oyuncu ebeye takılır ya da ebenin üstüne düşerse.
- Tekerlemeyi yanlış söyler veya hiç söylemezse.
- Turun görevini yapamazsa (örneğin dokuzda eşya düşerse).
- Atlarken ebeye kasıtlı sert vurursa.
Yeni ebe eğilir, eski ebe sıranın sonuna girer ve tekerleme birden başlar.
Adım adım kurallar
- Ebe ayaklarını hafif açar, öne eğilir ve ellerini dizlerine dayar. Başını göğsüne doğru eğer; başı yukarıda tutmak tehlikelidir.
- Oyuncular ebenin birkaç adım gerisinde arka arkaya dizilir.
- İlk oyuncu koşar, iki elini ebenin sırtına koyar, bacaklarını açarak üstünden atlar ve atlarken “Birdir bir!” der.
- Sıradaki oyuncular aynı mısrayla atlar. Herkes atladıktan sonra ikinci tur “İkidir iki” ile başlar.
- Her turda ebe bir kademe doğrulur: ilk turda eller dizde, sonra eller uylukta, sonra beline yakın. Böylece atlama yükselir.
- Kim yanarsa ebe olur ve oyun baştan alınır.
Kazanma var mı?
Birdirbirde kalıcı bir kazanan yoktur; oyun ebe döngüsüyle sürer. Gruplar isterse kazananı iki yoldan belirler: ya en az ebe olan kazanır ya da oyun, ebe kimseyi yakalayamadan bir tam tekerleme turu tamamlandığında ebenin “kurtulmasıyla” biter ve ebe kendinden sonraki sıradaki oyuncuya devreder.
Bölgesel varyantlar
Uzun tekerlemeli birdirbir
Bazı yörelerde tekerleme on beşe, hatta yirmiye kadar sürer: “on birdir on bir, bir çift kundura”, “on ikidir on iki, gitti kunduranın biri” gibi. Her mısrada yeni bir eşya bırakma ve alma görevi vardır; hafızayı zorlar.
Yükselen ebe (deve)
Ebe her turda doğrulmak yerine ilk turdan itibaren dik durur ve sadece başını eğer. Küçük oyuncuların atlayamadığı bu versiyon, aynı oyuncu üst üste ebe kaldığında ona “deve” denmesinden adını alır. Büyük çocuklar oynar.
Sessiz birdirbir
Tekerleme söylenmez, atlayan sadece parmakla tur sayısını gösterir. Konuşan yanar. Hem sessiz ortamlar için hem de tekerlemeyi ezberlememiş çocuklar için kullanılır.
Çift ebe
İki ebe art arda eğilir ve oyuncu ikisini tek koşuda atlar. Ancak ikinci ebe daha yüksek durur. Zorluğu artırır ve uzun eşeğe geçiş oyunu gibi görülür.
Sık çıkan anlaşmazlıklar ve çözümleri
- “Tekerlemeyi yanlış söyledi”: Yöreden yöreye mısralar değiştiği için en sık tartışma budur. Çözüm basittir: oyuna başlamadan grup hangi tekerlemenin geçerli olduğunu bir kez baştan sona söyler.
- “Ebe hareket etti / kalktı”: Ebe atlanırken doğrulursa ve oyuncu düşerse yanan ebedir, atlayan değil. Ebe atlanma sırasında kıpırdamaz.
- “Sert vurdu”: Altı ve yedi gibi dokunma turlarında vuruşun şiddeti tartışılır. Kural, ebenin ses çıkarmadığı her dokunuşun geçerli sayılmasıdır; ebe “acıdı” derse vuran yanar.
- “Sırayı atladı”: Sıra bozulursa o tur tekrarlanır, kimse yanmaz.
Güvenlik notu
- Yaş: Açık bacakla atlama ve elle destek alma becerisi genellikle 7 yaşından sonra oturur. Daha küçükler için ebe ellerini yere koyacak kadar alçalır.
- Ebenin başı: Ebe başını mutlaka aşağıda tutar; başı kalkık ebeye atlayanın dizi çarpar.
- Zemin: Betonda inişte bilek ve diz zorlanır; çim veya toprak tercih edilir.
- Boy farkı: Çok uzun bir çocuğun ebe olması küçüklerin atlayamamasına ve düşmesine yol açar; ebe, atlayanların boyuna göre alçalır.
- Cepler: Anahtar, kalem gibi sert cisimler oyundan önce ceplerden çıkarılır.
Sıkça sorulan sorular
Birdirbir tekerlemesi nasıl devam eder?
Birdir bir, ikidir iki, üçtür üç yapması güç, dörttür dört kuş gibi öt, beştir beş aldım bir eş, altıdır altı, yedidir yedi elim sırtına değdi, sekizdir sekiz kaz gibi sekiz, dokuzdur dokuz şapkanı koy, ondur on şapkanı al. Mısralar yöreye göre değişir.
Birdirbirde ebe ne zaman değişir?
Atlayan oyuncu ebeye takıldığında, tekerlemeyi yanlış söylediğinde ya da turun görevini yapamadığında. Ebe atlanırken kıpırdarsa yanan ebedir ve sıranın sonuna geçmez, ebe kalır.
Birdirbir ile uzun eşek arasındaki fark nedir?
Birdirbirde tek ebe vardır ve herkes sırayla atlar; uzun eşekte iki takım vardır ve birçok oyuncu birden eşek olur. Birdirbir daha küçük yaşta ve daha az riskle oynanır.
Tekerlemeyi bilmeyenler nasıl oynar?
Sessiz varyantla; atlayan parmağıyla tur sayısını gösterir. Ya da grup yalnızca ilk beş mısrayı kullanır ve sonra baştan döner. Konuşma ve dikkat isteyen bir başka sokak oyunu için körebe kurallarına bakabilirsiniz.