Beştaş, avuca sığan beş küçük taşla oynanan bir el becerisi oyunudur. Bir taş havaya atılırken yerdekiler toplanır ve havadaki taş yere düşmeden yakalanır. Oyunun iskeleti her yerde aynı olsa da “el” denen aşamaların sayısı, sırası ve adları yöreden yöreye değişir; bu yazıda en yaygın beş el sırası, puanlama ve tartışmalı durumların nasıl çözüldüğü anlatılıyor.
Kaç kişiyle oynanır?
Beştaş 2-4 kişiyle en iyi sonucu verir. Tek kişi de kendi kendine el çalışabilir; zaten oyunun ustaları sıra beklerken değil, tek başına antrenman yaparken yetişir. Beş kişiyi aşan gruplarda sıra çok geç geldiği için oyun sıkıcılaşır; kalabalıkta ikişerli üçerli gruplara bölünmek daha iyidir.
Taş seçimi
Oyunun kalitesi taşın kalitesine bağlıdır. İyi bir beştaş taşı:
- Fındık büyüklüğünde ve beşi birbirine yakın boyuttadır.
- Köşeli değil, hafif yuvarlatılmış yüzeylidir; köşeli taş avuçta acıtır, tam yuvarlak taş ise yerde yuvarlanıp kaçar.
- Çok hafif değildir; hafif taş havada kontrol edilemez.
Dere çakılı en çok tercih edilendir. Taş bulunamayan yerde kiraz çekirdeği, kayısı çekirdeği veya içine pirinç doldurulmuş küçük bez keseler kullanılır. Bez kese yuvarlanmadığı için yeni başlayanlara kolaylık sağlar.
Hazırlık: oyun alanı ve sıra belirleme
Düz ve sert bir zemin yeterlidir: kaldırım, sahanlık, halı olmayan bir oda tabanı. Halı üzerinde taşlar sekmez, toprak zeminde ise taşlar kaybolur. Oyuncular halka olup oturur.
Sıra genellikle şöyle belirlenir: herkes beş taşı avucundan hafifçe havaya atıp elinin tersiyle yakalamaya çalışır. Elinin üstünde en çok taş tutan ilk başlar. Beraberlikte tekrar atılır.
Beş el sırasıyla nasıl oynanır?
Her elde aynı temel hareket vardır: bir taş (anataş) havaya atılır, yerdeki taşlardan gereken sayıda alınır ve havadaki taş aynı elle yere düşmeden yakalanır. Toplanan taşlar avuçta tutulur, diğer ele aktarılmaz.
- Birler: Beş taş yere serpilir. Bir taş anataş seçilip havaya atılır; yerden tek taş alınır ve anataş yakalanır. Bu, yerdeki dört taş bitene kadar dört kez tekrarlanır.
- İkiler: Taşlar yeniden serpilir. Bu kez her atışta ikişer taş alınır; iki atışta yer temizlenir.
- Üçler: Bir atışta üç taş, ikinci atışta kalan bir taş alınır. Sıra oyuncuya kalmıştır: önce üç mü, önce bir mi.
- Dörtler: Anataş havadayken yerdeki dört taş birden avuçlanır. Taşlar dağınık serpildiyse bu el çok zordur; bu yüzden ustalar serpme aşamasında taşları birbirine yakın düşürmeye çalışır.
- Köprü (kapı): Serbest el yere konur; baş parmak ve işaret parmağı arasında bir köprü kurulur. Anataş havaya atılırken yerdeki taşlar tek tek köprünün altından içeri itilir. Son taş da geçtiğinde el tamamlanır.
Beş eli sırayla ve hatasız bitiren oyuncu bir tur tamamlar.
Puanlama ve kazanma
En yaygın sonlandırma “tartma” ile olur: tur biten oyuncu beş taşı havaya atıp elinin tersiyle yakalar, sonra tekrar atıp avucuyla yakalar. Avuçta kalan taş sayısı kadar puan yazılır. Gruplar oyun başında bir hedef puan belirler; genellikle 10 veya 20. Hedefe ilk ulaşan kazanır.
Daha basit oyunlarda puan tutulmaz; beş eli ilk tamamlayan kazanır. Bu, küçük çocuklarla oynarken tercih edilir.
Yanma: hangi durumda sıra geçer?
- Anataş yere düşerse.
- Alınması gereken sayıdan az veya fazla taş alınırsa.
- Taş alırken yerdeki başka bir taşa dokunulursa ya da o taş kıpırdarsa.
- Anataş diğer elle yakalanırsa.
Yanan oyuncu sırası gelince yandığı elden devam eder. Bazı yörelerde ise her yanışta en baştan (birlerden) başlanır; bu kural oyunu çok sertleştirdiği için baştan konuşulmalıdır.
Bölgesel varyantlar
Yumurtlama ve kuluçka
Beş elden sonra iki ek el eklenir. Yumurtlamada avuçtaki taşlar anataş havadayken tek tek yere bırakılır; kuluçkada ise yere konan taşlar aynı yöntemle geri toplanır. Yedi eli bitirmek çok daha uzun sürer.
Yakalamalı (avuç-tersi) beştaş
Her el bittikten sonra tartma yapılır ve kaçan taş sayısı kadar puan düşülür. Puan sıfırın altına inen oyuncu turu baştan alır. Rekabetçi gruplarda yaygındır.
İki taşla başlama
Bazı yörelerde anataş tek değil, ikidir: iki taş havaya atılır, yerden bir taş alınır ve havadaki iki taş birden yakalanır. Zorluğu ciddi biçimde artırır ve çoğu zaman “ileri seviye” oyuncular arasında oynanır.
Aşık kemiğiyle oynama
Taş yerine koyun aşık kemiği kullanılan bölgelerde kemiğin düşüş şekli (düz, çukur, yan) ek puan getirir. Bu versiyon beştaşla taşlı masa oyunlarının arasında bir yerde durur.
Sık çıkan anlaşmazlıklar ve çözümleri
- “Diğer taşa dokundu”: Taşın yer değiştirip değiştirmediğine bakılır. Dokunma iddiası kanıtlanamıyorsa hareket geçerli sayılır. Bu, oyun başında konuşulması gereken en önemli kuraldır.
- “Anataşı iki elle yakaladı”: Anataş göğse, dize ya da diğer ele değerek yakalanmışsa geçersizdir. Sadece atan elin avucu geçerlidir.
- “Serpme kötü geldi, tekrar serpmek istiyorum”: Standart kural buna izin vermez; serpme oyunun parçasıdır. Bazı gruplar tur başına bir kez tekrar serpme hakkı tanır.
- Taş kaybolması: Oyun sırasında taş kaçarsa oyun durur, taş bulunur, el kaldığı yerden tekrarlanır.
Güvenlik notu
Beştaş en güvenli sokak oyunlarından biridir; koşma ve düşme yoktur. İki nokta yeterlidir:
- Yaş: Taşlar küçük olduğu için 3 yaş altındaki çocukların yanında oynanmamalıdır. Oyunun kendisi genellikle 6 yaşından itibaren öğrenilir; el-göz koordinasyonu bu yaştan önce yeterli olmaz.
- Zemin: Oturarak oynandığı için soğuk beton üzerine bir örtü serilmelidir. Kaldırım kenarı yerine avlu veya sahanlık seçilir.
Sıkça sorulan sorular
Beştaşta hangi el en zordur?
Çoğu oyuncu için dörtler; çünkü dağınık dört taşı tek hamlede toplamak gerekir. Köprü eli ise dikkat ister ama zaman baskısı daha azdır.
Beştaş taşları nasıl seçilir?
Birbirine yakın boyda, fındık büyüklüğünde, hafif yuvarlatılmış çakıllar. Köşeli veya tam yuvarlak taş oyunu zorlaştırır.
Yanan oyuncu baştan mı başlar?
Yaygın kurala göre hayır, yandığı elden devam eder. Bazı yörelerde baştan başlanır; grup bunu oyun başında konuşmalıdır.
Beştaş sokak oyunu sayılır mı?
Evet, ama saklambaç ya da körebe gibi koşma oyunlarından farklı olarak oturarak oynanır. Kapı önünde, sahanlıkta ve yağmurlu günde evde de oynanabilmesi bu yüzdendir.