Körebe, TDK’nin tanımıyla “gözleri bağlı olan ebenin, oyuna katılan öteki çocukları yakalamaya çalıştığı” bir çocuk oyunudur. Ebe göz bağıyla ortaya alınır, birkaç kez döndürülüp yön duygusu karıştırılır; sonra diğer oyuncular tekerlemeyle onu üstlerine çeker ve dokunduğu kişi -kurala göre doğrudan ya da yüzünü elleyip adını bilerek- yeni ebe olur. Aşağıda Millî Eğitim Bakanlığı’nın oyun etkinlik kaynağındaki adım adım kurallar, ebeyi çağıran tekerleme, oyunun Anadolu’daki en az 18 yöresel adı ve akademik kaynaklara göre oyunda gerçekte kimin kazandığı var.
Körebe Nedir?
TDK Güncel Türkçe Sözlük, körebeyi “gözleri bağlı olan ebenin, oyuna katılan öteki çocukları yakalamaya çalıştığı çocuk oyunu” olarak tanımlar. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Halkbilim Bölümü’nden Pınar Kasapoğlu Akyol ve M. Muhtar Kutlu’nun Antropoloji dergisinde yayımlanan makalesine göre körebe, “Anadolu’nun tüm yörelerinde yapılmış çocuk oyunlarına ilişkin derleme ve monografi nitelikli çalışmalarda karşımıza çıkan”, köklü bir geçmişe ve geniş bir coğrafi dağılıma sahip bir oyundur. Aynı makaleye göre oyun evrensel de sayılır: ressam Pieter Bruegel’in 1560 tarihli “Çocuk Oyunları” tablosunda ve Francisco de Goya’nın 1790’lara tarihlenen “Körebe Oyunu” (Blind Man’s Bluff) tablosunda resmedilmiştir.
Kaç Kişiyle ve Nerede Oynanır?
Körebenin oynanabilmesi için ebe dışında en az iki oyuncuya daha ihtiyaç vardır; kalabalık gruplarda oyun uzar ve tekerlemeyle ebeyi şaşırtmak kolaylaşır. Akademik kaynağa göre oyun, kız-erkek ayrımı yapılmaksızın iç ya da dış mekânlarda, kimi zaman bir çember kimi zaman bir oda gibi belirlenmiş bir alanda oynanır. MEB kaynağının verdiği örnekler ev, sınıf ve bahçedir. Önemli olan, ebenin çarpabileceği eşyaların ve düşme riski taşıyan zeminlerin oyun alanından uzaklaştırılmış olmasıdır.
Ebe Nasıl Seçilir?
MEB’in “Gelenekten Geleceğe Çocuk Oyunları” kaynağına göre ebe kura, sayı sayma ya da tekerleme heceleyerek seçilir; kaynakta örnek olarak “Portakalı soydum başucuma koydum” tekerlemesi verilir. Ebe belirlendikten sonra gözleri bir şal, mendil ya da bezle bağlanır ve oyun alanının ortasına gözleri kapalı şekilde getirilir. Ebeyi şaşırtmak ve yön duygusunu o anlık kaybettirmek için kendi etrafında birkaç kez çevrilir, ardından diğer oyuncular ebeden uzaklaşır.
Adım Adım Kurallar
MEB kaynağındaki sırayı izleyerek körebe şöyle oynanır:
- Ebe seçilir ve gözleri bağlanır; ortaya alınıp yön duygusunu kaybetmesi için birkaç kez döndürülür.
- Diğer oyuncular ebeden uzaklaşır ve uzaklaştıktan sonra onu tekerlemeyle sesine çağırır: “Körebe, körebe, gel sesime, gel sesime! Körebe, sesime gel!”
- Ebe, sesi takip ederek oyuncuları yakalamaya çalışır; oyuncular da tekerlemeyi söylemeye devam ederek ebeyi üstlerine çeker.
- Ebe birine dokunduğunda, standart kuralda dokunulan kişi doğrudan ebe olur.
- İsteğe bağlı olarak, oyuncular uzaklaşırken ebeye 20’ye kadar sayması istenebilir; bu kuralın uygulanıp uygulanmayacağı oyun başlamadan konuşulmalıdır.
İkinci Bir Oynanış: Dokunmak Yetmez, Tanımak Gerekir
MEB kaynağı körebenin bir başka türünü de tarif eder: bu türde ebenin dokunduğu kişi doğrudan ebe olmaz, ebenin karşısına getirilir. Ebe bu kişinin saçına ve yüzüne dokunarak kim olduğunu anlamaya çalışır; doğru bilirse ebe değişir, bilemezse aynı ebeyle oyun sürer. Bu iki kuraldan hangisinin oynanacağı oyun başlamadan grupça konuşulmalıdır -aksi hâlde “dokunmak yetti mi, yoksa tanımak mı gerekiyordu” tartışması oyunu böler.
Kimin Kazandığını Belirleyen Kural
Çoğu körebe anlatısı oyunun nasıl bittiğini söylemez, sadece ebenin nasıl değiştiğini anlatır. Oysa Kasapoğlu Akyol ve Kutlu’nun makalesine göre, oyuna çocuk oyunlarında ebenin rolü açısından bakıldığında “oyuna adını veren körebe olumsuz ve cezalandırılmış bir rolde kaybedendir. Oyun, yeni kaybedenleri bulmak üzere sürer ve hiç ebe olmayan oyuncu, oyunun kazananıdır.” Yani körebede sayılan bir skor yoktur; kazanan, turlar boyunca bir kez bile yakalanıp ebe olmayan kişidir. Aynı makale, oyunu tiyatro tarihçisi Metin And’ın sınıflamasında “Koşma-Kovalama-Kurtarma-Zor Kullanma Oyunları” kümesi içinde gösterir.
Yöresel Adları: Körebe Türkiye’nin Neresinde Nasıl Bilinir?
Körebe’nin Anadolu’da tek bir adı yoktur. Kasapoğlu Akyol ve Kutlu’nun derlediği kaynaklara göre oyun, en az 18 farklı yörede farklı bir adla oynanır:
| Yöre | Yerel Adı |
|---|---|
| Kırklareli | Kör Çapar Oyunu |
| Çorum köyleri | Körebe (Gözbağlama) |
| İzmir / Tire | Körlebbek |
| İstanbul / Çatalca | Sin Gitti |
| Safranbolu | Ebe Kışkış |
| Azerbaycan | Miyancı ve Çömçebaşı Bezeme |
| Azerbaycan | Gözbağlayıcı |
| Kayseri | Bir Kör İki Kör |
| Ilgın | Depmetura Oyunu |
| Toroslar, Akşehir, Sultan Dağları (Avşar oymakları) | Turna Oyunu (türkülü körebe) |
| Yozgat / Darıca köyü | Ebe-Vırrık |
| Isparta | Ebelebel |
| Celep-Çatalca | Singitti |
| Manisa | Kör Tilki |
| Kırşehir | Göz Bağlamaç |
| Çorum | Göz Bağlama |
| Isparta | Kalem Oyunu |
| Tekirdağ | İp İçinde Gözbağı |
Aynı makalede, Ula/Muğla, Ankara ve Balıkesir derlemelerinde oyunun keçi yavrusu anlamına gelen “çepiç/çebiş” sözcüğüyle “kör çepiç” ya da “körçebiş” olarak adlandırıldığı, Kırgızistan ve Kazakistan’da ise “kör teke / sokur teke” adıyla oynandığı aktarılır. Oradaki ebe seçimi de farklıdır: “Açık alanda kalabalık oyuncu grubuyla oynanır. Bir araya toplanan çocuklar bacaklarını uzatarak yan yana otururlar. Hapsi birlikte diz kapaklarını ovmaya başlar ve hepsi ‘ov ov ov’ diye bağırır. Bir süre sonra hepsi birden ayağa kalkmak için sıçrarlar. Bu sıçrama sırasında ayağa kalkamayan oyuncunun gözleri bağlanır.” Türkiye’deki körebeden farklı olarak burada ebe, kurayla değil bu sıçrama oyunuyla belirlenir.
Körebe Nereden Geliyor? Kısa Bir Tarihçe
Kasapoğlu Akyol ve Kutlu, körebenin sade kurgusuna karşın “toplumsal bellekte saklı bir ritüel kalıntısı” olabileceğini tartışır. Makaleye göre oyunun İsveççe (blind bock), Danca (blindebuk) ve Almanca (blinde kuh / blind bock) karşılıkları da “kör keçi” ya da “kör inek” anlamına gelir; Güney Almanya’daki kör keçi oyununda ebenin alnına iki kez değen oyuncu “yandı” sayılır. Yazarlar bu benzerliği, eski kurban ritüellerinde rahibin hayvan postu giyip gözleri bağlı biçimde rastgele dokunduğu kişiyi kurban seçmesine dayandırır; ancak bunun makalenin kendi ifadesiyle bir yorum önerisi olduğunu, kesinleşmiş bir tarihsel kanıt olmadığını da belirtmek gerekir.
Sık Çıkan Anlaşmazlıklar ve Çözümleri
- “Dokunmak mı yetti, tanımak mı gerekiyordu?”: MEB kaynağında iki ayrı kural tanımlanır. Grup, oyuna başlamadan hangi türün oynanacağını konuşmalıdır.
- “Ebe gözünü açtı”: Göz bağının sıkılığı şüphe doğurabilir. Şüphe varsa tur tekrarlanır, ceza verilmez.
- “Alanın sınırı neresi?”: MEB kaynağı bir sınır tarif etmez; bahçe kapısı, duvar ya da belirli bir çizgi gibi net bir sınır oyun başlamadan sözle belirlenmelidir.
- “Sayıyla mı, sayısız mı başlanacak?”: Ebenin 20’ye kadar sayması isteğe bağlıdır; bu, MEB kaynağında da “oyun başlamadan kurallarda konuşulması gerekir” diye özellikle belirtilir.
Güvenlik: Göz Bağlı Oyunda Dikkat Edilmesi Gerekenler
- Alan kontrolü: Oyuna başlamadan alanın güvenli olduğundan emin olun; keskin veya tehlikeli eşya bulunmamalıdır.
- Göz bağı: MEB kaynağında da belirtildiği gibi göz bağı şal, mendil ya da bezle yapılır; görmeyi tamamen engellemeli ama nefes almayı zorlaştırmamalıdır.
- Sınır: Oyuncuların ne kadar uzaklaşabileceği ve alanın sınırları oyun başlamadan belirlenmelidir.
- Hareketler: Oyuncular, ebeye çarpmamak için abartılı ya da ani hareketlerden kaçınmalıdır.
- Küçük çocuklar: Küçük yaş gruplarında bir yetişkinin alanı önceden kontrol etmesi ve oyunu gözetmesi önerilir.
Benzer Oyunlar
Körebe gibi ebeye dayanan başka geleneksel sokak oyunlarını da deneyebilirsiniz: saklanma ve hız isteyen saklambaç kuralları, işitmek yerine görüşe dayanan istop kuralları, kalabalık takım ve açık alan isteyen uzun eşek kuralları, oyuncuların halka oluşturduğu aç kapıyı bezirganbaşı kuralları ve top kaçırmaya dayanan yakar top kuralları rehberlerimize göz atabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Körebe kaç kişiyle oynanır?
Oyunun anlamlı sayılabilmesi için ebe dışında en az iki oyuncuya daha ihtiyaç vardır. Kalabalık gruplarda oyun daha uzun sürer ve tekerlemeyle ebeyi şaşırtmak kolaylaşır.
Körebe tekerlemesi nedir?
MEB’in “Gelenekten Geleceğe Çocuk Oyunları” kaynağına göre oyuncular ebeyi “Körebe, körebe, gel sesime, gel sesime! Körebe, sesime gel!” tekerlemesiyle çağırır; tekerleme aynı zamanda ebenin sesi takip ederek yön bulmasını sağlar.
Körebede ebe nasıl seçilir?
Kura, sayı sayma ya da tekerleme heceleme yöntemleriyle seçilir. MEB kaynağında örnek olarak “Portakalı soydum başucuma koydum” tekerlemesi verilir.
Körebede kim kazanır?
Akademik kaynağa göre oyunun asıl kazananı, tur boyunca hiç ebe olmayan oyuncudur; körebe ise oyuna adını veren ve kaybeden roldeki kişidir.
Körebenin başka adları var mı?
Evet. Halkbilim araştırmalarına göre Anadolu’da Kör Çapar, Körlebbek, Sin Gitti, Ebe Kışkış, Bir Kör İki Kör ve Kör Tilki gibi en az 18 farklı yerel adla bilinir; Kırgızistan ve Kazakistan’da ise kör teke / sokur teke adıyla oynanır.
Saklambaç ile körebe aynı oyun mudur?
Hayır. Saklambaçta ebe saklanan oyuncuları arar; saklambaçta gözler açıktır, körebede ise ebenin gözleri bağlıdır ve oyuncular onun etrafında hareket ederek onu şaşırtır. İkisi de “ebe” kavramına dayanır ama farklı beceri ister: saklambaç saklanma ve hız, körebe işitme ve denge.
Göz bağı oyun sırasında nasıl olmalı?
Görmeyi tamamen engelleyecek kadar sıkı, ama nefes almayı zorlaştırmayacak kadar rahat bağlanmalıdır. MEB kaynağında da ebenin gözlerinin bir şal, mendil ya da bezle kapatıldığı belirtilir.
Kaynaklar
- TDK Güncel Türkçe Sözlük — “körebe” maddesi
- Millî Eğitim Bakanlığı Artvin İl Müdürlüğü — Gelenekten Geleceğe Çocuk Oyunları, “Körebe” bölümü
- Kasapoğlu Akyol, P. ve Kutlu, M. M. (2020). “Kör Keçi”den “Körebe”ye: Oyun İçinde Oyun. Antropoloji, (39), 103-109.
Ebe seçiminde kullanılan sayışma tekerlemeleri körebeye özgü değildir; aynı yöntem mendil kapmaca oyununda da takımları karşı karşıya getirmeden önce sırayı belirlemek için kullanılır.